Ekonomski tigar socijalizma

Ako ste ikada tragali za socijalističkom zemljom koja je sve nedostatke preokrenula u svoju korist i stvorila jedinstven ekonomski sistem sa održivim privrednim rastom, kupite kartu za Vijetnam!


Ova, zvanično socijalistička republika, zemlja je burnih istorijskih dešavanja u istočnoj Indokini. Decenijama je bila plen kolonizatora, da bi kasnije bila okružena najbrže rastućim ekonomijama sveta.


Hronološki, najpre je Francuska osvojila i držala u potčinjenom položaju današnji Vijetnam i okolne zemlje regiona, koji se istorijski naziva Francuska Indokina. To je trajalo od devetnaestog veka do Indokineskog rata, sa prekidom usled japanske okupacije. Nakon Drugog svetskog rata, odnosno japanske kapitulacije, Francuska vraća svoju kolonijalnu vladavinu, ali samo do 1954, kada Vijetnam dobija oslobodilački rat i isteruje kolonizatore. Potpisivanjem mira, zemlja je podeljena na severni, komunistički i južni, demokratsko-kapitalistički deo. To je vrlo brzo dovelo do društvenih trvenja, što eskalira čuvenim Vijetnamskim ratom (1955–1975), u kome pobeđuje Severni Vijetnam, i uspostavlja planski, komunistički sistem vladavine u čitavoj zemlji.

Kao takva, mlada socijalistička zemlja bila je prilično zatvorena za međunarodne tokove robe i kapitala, održavajući saradnju jedino sa ideološki partnerskim zemljama, kao što su NR Kina, DR Nemačka ili Sovjetski Savez. Ekonomija je u ovom periodu bila mahom stagnantna, sa sistemskim „falinkamaˮ svojstvenim jednoj planskoj privredi.

Krajem osamdesetih, Vijetnam će formulisati politiku stabilizacije koja je trebalo da reformiše celokupni privredni sistem. Međutim, socijalističko upravljanje je ostalo dominantno obeležje ovog društva, što je otežavalo prelazak na kapitalističko uređenje.

Strategija otvorenih vrata
Početna euforija i optimizam koji su zavladali nakon pada Sajgona 1975. godine, odnosno nakon slamanja američke intervencije i pobede u ratu, brzo su splasli usled nezadovoljavajućih ekonomskih performansi u narednoj deceniji. Poput drugih planskih privreda, Komunistička partija Vijetnama uočava neminovnost reformi i 1986. godine donosi paket ekonomsko-političkih reformi pod nazivom Dai Mai (engl. Doi Moi), što znači „otvorena vrata”. Ovaj koncept je, između ostalog, pretpostavljao jak državni sektor, uz istovremenu podršku privatnom. Cilj je bio stvaranje tzv. socijalistički orijentisane tržišne privrede (engl. socialist-oriented market economy), kako se ovaj model i naziva u literaturi.


Vijetnamsko ekonomsko čudo?
Prema analizi koju je svojevremeno načinila Svetska banka, vijetnamska reforma odlikuje se sledećim promenama.

Pre svega, Vijetnam je oberučke prihvatio trgovinsku liberalizaciju, koja je podrazumevala sklapanje niza bilateralnih sporazuma, gde se obavezivalo na znatno umanjenje ili ukidanje carina. Na to se vlast nadovezala usvajanjem zakona koji su olakšali poslovanje i sistem znatno deregulisali. A kako su ljudi, odnosno fizički capital, neophodni za napredak, Vijetnam je u obrazovanje uložio mnogo novca kroz javne projekte.

Prvi veliki korak napred načinjen je 1995. godine, kada se Vijetnam pridružio Azijskoj trgovinskoj uniji, nakon čega su usledili sporazumi sa SAD 2000. godine. Ključni momenat, koji je podigao vijetnamski kredibilitet i reputaciju, bilo je učlanjenje u Svetsku trgovinsku organizaciju 2007. godine. Kada je reč o unutrašnjim reformama, donošenjem zakona o stranim investicijama, Vijetnam je poslao jasan signal stranim kompanijama da su dobrodošle i one su to prepoznale. Ovim zakonom, ali i njegovim brojnim amandmanima, znatno je olakšavano poslovanje stranim preduzećima, jer su brojne birokratsko-administrativne barijere ukinute.

Vijetnam se uveliko priprema za Četvrtu industrijsku revoluciju, obimno ulažući u modernizaciju infrastrukture i informaciono-komunikacione tehnologjie, kao i pružanjem dodatnog obrazovanja građanima. A kad smo već kod njih, valja napomenuti da u Vijetnamu živi blizu 95 miliona stanovnika, što ga čini petnaestom najmnogoljudnijom zemljom na svetu. Da stvar bude zanimljivija, pre samo 30 godina taj broj je iznosio oko 60 miliona. Veći broj stanovnika zahteva više radnih mesta, a vlada je to prepoznala sve više obučavajući radnu snagu.

Rezultati
Vijetnamska reformska odiseja može se pohvaliti rezultatima koji ne samo da nisu izostali već su impresivni. Prema izveštaju Svetskog ekonomskog foruma, Vijetnam je u periodu 2006–2017. popravio plasman na listi globalne konkurentnosti, „skočivši” sa 77. na 55. mesto.

Planska politika rukovodstva Komunističke partije i skoro nesmetan priliv stranih investicija na otvorenom tržištu stvorili su društveni i ekonomski hibrid koji je još uvek velika nepoznanica.

Takođe, napredak se vidi i na Doing business listi, na kojoj je Vijetnam porastao za 36 mesta i sada zauzima 68. mesto. Svetska banka, MMF i druge institucije čije su savete i smernice reformatori uvažavali pohvalile su Vijetnam na porastu naplate poreza, dostupnosti kredita ali i električne energije. To govori da se Vijetnam uspešno transformiše u uspešnu tržišnu ekonomiju.

Znak uspeha predstavlja i dolazak svetskih tehnoloških giganata poput Samsunga, LG-a, Pioneer-a, kao i bezbroj poznatih modnih kuća iz Evrope i SAD. Upravo izvoz dobara ovih industrija, koji čini neverovatnih 99,2% BDP-a, predstavlja okosnicu razvoja Vijetnama. Od 2010. prosečan godišnji rast BDP-a iznosio je je oko 5%, da bi 2017. godine dostigao sjajnih 6,8%. Dokaz da i stanovništvo ima koristi od svega jeste podatak da je BDP po glavi stanovnika porastao sa 230 dolara 1985. na 2.343 dolara u prošloj godini.

Kontroverze
Pronaći ekonomsku pojavu ili vest oko koje se svi slažu gotovo je nemoguć zadatak. Postoji drugačije mišljenje o ovim reformama koje kaže da je Vijetnam širokom liberalizacijom i deregulacijom povećao društvenu nejednakost.

Svoje utiske o životu u Vijetnamu, za potrebe ovog članka, sa MonopolListom je podelio Aleksandar Aranđelović, pravnik i poslovni savetnik koji radi na jugu ove zemlje. „Nejednakost među društvenim slojevima je opšte prisutna, vrlo lako uočljiva i sve veća. U Ho Ši Minu, gde živim, surovi i sirovi kapitalizam zaposeo je svaku poru i postao ideal egzistencijalizma.” Jedan od primera gde se jaz najbolje odslikava jeste dohodak po glavi stanovnika. On je čak četiri i po puta veći u gradskim od onog u seoskim sredinama, što hronični problem siromaštva u Vijetnamu produbljuje.

Britanska HSBC banka prognozira da će BDP Vijetnama prestići nivo proizvodnje Norveške i Singapura do 2050. godine.

„Uz privredni rast primetno je i povećanje životnog standarda, no borba za ljudska prava, klasnu jednakost, bolje uslove rada ugušena je, sa jedne strane, surovošću kapitalističkog sistema, a sa druge, komunističkom demagogijomˮ, objašnjava Aleksandar.

Privatizacijom u zdravstvu, ono je postalo manje dostupno siromašnima, a obim vladinih subvencija za njih se smanjio.

Takođe, u nekim je regionima privatizacija zemljišta ostavila mnoge ljude bez zemlje. Ovo su najviše osetili i doživeli naseljenici delte reke Mekong, u kojoj se gaji najviše pirinča za izvoz. Kako bi vratili dugove i preživeli, mnogi su morali da prodaju svoju zemlju. U takvim krajevima je izuzetno teško pronaći dobro plaćen posao van poljoprivrede.

Rastuća ekonomija i sve veći broj radnih mesta donekle omogućavaju fleksibilnost i fluktuaciju zaposlenih ka bolje plaćenim poslovima. „No, realnost je takva”, nadovezuje se Aleksandar, „da se osim u sektorima poput IT industrije, prilike za većom zaradom i boljim uslovima rada i dalje teško nalaze. Nezakonito otpuštanje i nepoštovanje prava radnika česta su pojava, a neefikasnost pravosuđa slaba garancija za naknadu štete.ˮ

Ono što može da predstavlja ozbiljan problem jeste odsustvo dece iz škole zbog toga što pomažu svojim roditeljima u poslu. To dolazi do posebnog izražaja znajući da je obrazovana omladina ključni resurs tzv. ekonomija zasnovanih na znanju. Prema mišljenju našeg sagovornika, ni Vijetnam nije izuzetak, ali postoje problemi. „Kvalitetno obrazovanje nije široko dostupno kroz mrežu javnih obrazovih institucija. Ovaj nedostatak otvorio je vrata stranim investicijama u obrazovni sektor i broj privatnih škola, univerziteta i drugih ustanova poput centara za strani jezik sve je veći. Mladi iz bogatijih porodica često se školuju u inostranstvu, a taj kvalitet obrazovanja i poznavanje maternjeg jezika i poslovne kulture idealan su recept za uspeh. Deca su od najranije dobi izložena strahovitom pritisku roditelja da nadmaše očekivanja i pokažu posvećenost mnogobrojnim vannastavnim aktivnostima i usavršavanju. Mogućnosti neformalnog obrazovanja kroz aktivnosti u neprofitnom, nevladinom sektoru su ograničene zahvaljujući komunističkom režimu.”

Vijetnamski BDP na nivou je od oko 240 milijardi dolara, dok zemlja beleži blagi trgovinski suficit, a inflacija iznosi umerenih 3–4%. Najveći trgovinski partneri su SAD, Kina, Japan i Južna Koreja.

Iako na koliko-toliko dobrom putu, opšti je utisak da Vijetnam treba da nastavi proces privatizacije državnih preduzeća, poveća transparentnost i osnaži neprikosnovenost privatne svojine. U svakom slučaju, gotovo je izvesno da će Vijetnam biti nova najbrže rastuća ekonomija u svetu do 2025. godine, sa potencijalnom stopom realnog rasta od 10% godišnje. Kao vetar u leđa neka posluži i nedavna projekcija britanske HSBC banke da će agregatni BDP Vijetnama prestići društveni proizvod Singapura i Norveške do 2050. godine.  

AUTORI: Vojin Rodić i Milan Smikić

Ocenite tekst: