Kako je rasla država?

Udeo javne potrošnje u BDP-u jedan je od indikatora veličine države i, za one koji razumeju jezik ekonomije, priča interesantnu priču o istorijskim stavovima o njenoj ulozi.


Država blagostanja je koncept po kojem država igra ključnu ulogu u zaštiti i unapređenju socijalnog i ekonomskog blagostanja svojih građana. Ona obuhvata aktivnosti države u socijalnom sektoru koje su usmerene na obezbeđenje socijalne sigurnosti i socijalnu zaštitu građana. Ideja države blagostanja nastala je kao odgovor na sve veće širenje socijalizma tokom druge polovine XIX veka. Prvi kancelar Nemačkog carstva Oto fon Bizmark doneo je niz zakona o socijalnoj zaštiti kako bi pridobio radničku klasu i suzbio mogućnost socijalističke revolucije. Uvedeni programi državnih penzija, zdravstvenog osiguranja i osiguranja u slučaju nezaposlenosti ili nesreće postavili su temelje evropskoj socijalnoj državi. Poslednjih decenija XIX veka još uvek je dominirala klasična ekonomska misao po kojoj je uloga države trebalo da bude ograničena na očuvanje reda i mira, zaštitu države od spoljnih pretnji i administraciju. Zbog toga ne čudi što je ukupna javna potrošnja u tom periodu iznosila tek oko 10% BDP- -a, što nam govori da socijalni programi, iako uvedeni, nisu bili izdašni.

Prvi svetski rat doveo je do veće državne potrošnje zbog potrebe finansiranja ratnih dejstava. Nakon završetka rata, uloga države u potrošnji nije se vratila na pređašnji nivo, već se povećala. Do 1920. godine javna potrošnja je porasla u proseku na 18% BDP-a, dok je u državama koje su najviše bile pogođene ratom ona iznosila oko 25%. Tokom naredne decenije svet će zahvatiti Velika depresija što su mnogi videli kao konačan poraz laissez-faire ekonomije i opravdanje za povećanje uloge države. Dugotrajna kriza i velika nezaposlenost utiču na svest u američkom društvu da pojedinac može biti nezaposlen i bez svoje krivice i da bi država trebalo da bude odgovorna za blagostanje naroda. Sa pobedom Frenklina Ruzvelta u Sjedinjenim Američkim Državama pokrenuta je kampanja za sprovođenje radikalnih mera ozdravljenja privrede pod nazivom New Deal. Zakonom o socijalnom osiguranju iz 1935. godine, kao i kasnijim amandmanima na taj zakon, omogućeno je osiguranje u slučaju nezaposlenosti, javno zdravstveno, kao i penzijsko osiguranje. Na tlu Evrope tokom 1930-ih godina došlo je do još jednog talasa povećanja državnih izdataka, ovog puta zbog sve veće pretnje od Hitlerove Nemačke. Do 1937. godine javna potrošnja kao procenat BDP-a u proseku je udvostručena u odnosu na 1913. godinu.

Nakon Drugog svetskog rata nekoliko faktora dovelo je do rasta uloge države. Osim očigledne potrebe za ponovnom izgradnjom ratom uništene Evrope, na intelektualnom planu dominirale su socijalističke ideje. U ekonomskoj teoriji sve više pažnje je bilo posvećeno tržišnim neuspesima – javnim dobrima i eksternalijama. Strah od ponavljanja Velike krize omogućio je dominaciju kenzijanske misli koja je obećavala da će obuzdati poslovne cikluse i nezaposlenost. Najbrži rast javne potrošnje dogodio se od 1960. (kada je prosek za razvijene zemlje iznosio 28% BDP-a) do 1980. godine (kada je došao do čak 43%). Sama činjenica da tokom tog perioda od dve decenije nije bilo realnih razloga za toliko povećanje govori nam da je najznačajniji faktor bio pozitivan pogled na ulogu države. Nepoverenje u državu kao efikasnog alokatora resursa i faktora stabilizacije javilo se tokom 70-ih godina, kada su na videlo izašli negativni efekti prevelikog poreskog opterećenja na ekonomski rast, kao i nedostaci kenzijanskih teoretskih modela. Država je radila sve više sa sve slabijim rezultatima. Umesto da samo obezbedi podršku za funkcionisanje tržišta, počela je da konkuriše privatnom sektoru i pritom zanemarivala svoje osnovne funkcije. Nezadovoljstvo je kulminiralo izborom Margaret Tačer (Thatcher) i Helmuta Kola (Kohl) u Evropi, kao i Ronalda Regana u SAD, koji su sproveli odlučnu politiku smanjenja preglomazne države. Rast javne potrošnje je dramatično usporen, i u narednim decenijama iznosiće svega dva odsto u proseku, dok je u nekim državama rast bio negativan. Tokom 90-ih godina javlja se otpor prema neoliberalnim receptima, što je otvorilo prostor za ponovno redefinisanje uloge države. Istorijski pregled stavova o ulozi države govori nam da su oni cikličnog karaktera, pri čemu preispitivanja stavova uvek dolaze nakon velikih kriza. Tako je i nakon poslednje globalne finansijske krize, čija je desetogodišnjica obeležena prethodnog meseca, ponovo otvoreno pitanje potrage za novom ravnotežom između tržišta i države. Odgovor na to pitanje ćemo sačekati, ali jedno je i sada već sigurno: uloga države u određenim domenima u razvijenim zemljama zasigurno prevazilazi i najluđe snove socijalističkih mislilaca XIX veka.

AUTORNikola Komazec

Ocenite tekst: