Otac srpske i jugoslovenske toksikologije

Navršava se 120 godina od rođenja hemičara i prvog profesora Toksikološke hemije na Farmaceutskom fakultetu Univerziteta u Beogradu, Momčila St. Mokranjca, zaslužnog za uspostavljanje obrazovanja u oblasti toksikologije u Srbiji i u svim zemljama koje su se sjedinile u kratkom vremensko – istorijskom intervalu dvadesetog veka.


Visoku angažovanost u profesiji je pokazao time što je takođe bio osnivač Instituta za toksikološku hemiju, šef Odeljenja za ispitivanje plemenitih metala Narodne banke, šef više hemijskih laboratorija, dekan Farmaceutskog fakulteta, prvi upravnik Hemijskog instituta SANU, član i sekretar više farmaceutskih i hemijskih udruženja. Shodno tome, doprinos koji je učinio uvođenju i razvoju osnovnih uslova neophodnih za naučnoistraživački rad na polju toksikologije i hemije uopšte je u tolikoj meri izuzetan, da je bio nagrađen priznanjima kao što su dopisno članstvo u Pariskoj akademiji farmacije, Lavoazijeova medalja i Orden javnog zdravlja Republike Francuske.

Porodica Mokranjac
Najistaknutija ličnost srpske muzike iz perioda između devetnaestog i dvadesetog veka jeste kompozitor i horovođa Stevan Stojanović Mokranjac, otac Momčila. Tvorac je Rukoveti – spletova niza pesama, za koje je pronašao nadahnuće u folklornim motivima iz različitih delova regiona, kao i u svetovnoj muzici. Momčilova majka, Marija, bila je bratanica slikara Uroša Predića, koju je ljubav prema muzici i horsko pevanje povezalo sa Stevanom i utrlo put ka večnoj međusobnoj ljubavi, o kojoj svedoče brojna pisma. Interesantno je pomenuti da je Stevanova majka izrazila želju da unuk dobije ime Momčilo, po uzoru na junaka iz narodne pesme „Ženidba kralja Vukašina“.

Obrazovni put
Rođen je u Beogradu, gde je završio osnovnu školu i pet razreda gimnazije. Razvoj događaja u međunarodnim odnosima, koji je rezultovao Prvim svetskim ratom, za porodicu Mokranjac je značio povlačenje u Skoplje, odakle je Momčilo zajedno sa nekoliko hiljada mladih ljudi krenuo putem Jadrana ka Francuskoj, zemlji koja je doprinela izgradnji srpske intelektualne elite, koju su pored profesora Mokranjca činili i Mihailo Petrović Alas, Stanislav Vinaver i mnogi drugi.

Maturirao je u srpskoj gimnaziji u Nici 1917. godine, a potom završio licej hemije na Naučnom fakultetu pariskog univerziteta u okviru Sorbone, 1920. godine. Nakon završetka studija, usavršavanje je nastavio pri Pasterovom institutu u laboratoriji za biološku hemiju, radeći na doktorskoj disertaciji uz prisustvo Gabriela Bertrana – „oca“ mikroelemenata, odnosno elemenata koji se pojavljuju u tragovima.

Povratak u rodnu zemlju
Radni vek je započeo pri Toksikološkom odeljenju Državne hemijske laboratorije, gde je obavljao toksikološke analize poput ispitivanja lešnog materijala, raznovrsnih predmeta, tečnosti i hrane za koje se smatralo da sadrže otrove. Arsen i živa su tada bili najčešći toksikološki slučajevi, s obzirom na dvostruko veće prisustvo spram ostalih otrova.

Nešto više od decenije je proveo kao šef Odeljenja za ispitivanje plemenitih metala pri Narodnoj banci. Tada se posvetio ispitivanju ruda zlata i srebra, pločica od nikla i aluminijum-bronze za nov metalni novac, kao i aktivnostima u vezi sa poslovanjem Kovnice Zavoda za izradu novčanica Narodne banke. Jedan od izveštaja profesora Mokranjca se ticao ispitivanja finoće srebra za izradu kovanog novca koji glasi na 20 i 50 dinara, a koji je pušten u promet 1938. godine. U njemu je ukazao na potrebu za uštedom ovog plemenitog metala, kao i na načine za njeno postignuće.

Po završetku angažovanja u Narodnoj banci, prešao je na Farmaceutski fakultet u svojstvu vanrednog profesora na predmetu Toksikološka hemija, gde je ubrzo po zaposlenju objavio prvi udžbenik iz ove oblasti na srpskom jeziku. Uporedo sa tim, postao je upravnik tek osnovanog Instituta za toksikološku hemiju, na kome je nakon izvesnog vremena ostvario uslove za naučnoistraživački rad. Postavio je naučnu problematiku koja se odnosi na rešavanje kliničko-toksikološke prakse i uticaja toksičnih metala na bioelemente. Doprineo je razvoju Farmaceutskog fakulteta, ali i formiranju lika farmaceuta prema potrebama svog doba, ukazujući na značaj kontinuirane edukacije diplomaca za dobrobit čitavog društva.

AUTORKA: Sanja Marković

Ocenite tekst: