Pod znakom pitanja!

Srpska kafana je oduvek bila institucija od naročitog značaja za duh i strukturu života balkanskih žitelja. U kafanama se iznova pisala i interpretirala kulturno-politička istorija malog naroda sa velikim ambicijama. U kafanama su se sklapali privatni i precizirali poslovni poduhvati, osnivale novine i zasnivala omladinska udruženja. Kafana je vekovima centralna institucija javnog mnjenja, pohvale i pokude, stigme i političke solidarnosti.


Srpsku kulturnu scenu su obeležile brojne kafane sa atipičnim nastankom i turbulentnim periodom opstanka. Među najpoznatije se svakako mora uvrstiti kafana „Tri Šešira”, podignuta na mestu stare radionice, čija je reklama bila izrezana u limu u obliku tri šešira. Još jedna poznata kafana beogradske čaršije je svakako  „Dva papagaja”, čije se poreklo imena vezuje za interesantnu anegdotu. Na mestu gde je podignuta kafana, živeo je starac koji je imao dva zelena papagaja i redovno se prolaznicima dičio njihovom lepotom.  Rečima Branislava Nušića: „Na taj način, oni su postali popularni i čitav kraj se njima označio, te i docnije, kada je i starca i njegovih papagaja nestalo, kafana je mimo gazdine volje dobila naziv kod Dva Papagaja!”

U srcu Varoš-kapije

Kafana koja se najduže održala u novoj srpskoj istoriji, prkoseći snažnim političkim prevratima i rušilačkim porivima, danas čvrsto stoji kao jedan od temeljaca boemske tradicije u Ulici Kralja Petra broj 6. Reč je o kafani podignutoj na mestu kuće porodice Petra Ička, ohridskog trgovca, jednog od istaknutih predvodnika Prvog srpskog ustanka. Iako se dugo mislilo da je kuća vlasništvo porodice Ičko, tačnije Petrovog sina  Nauma, ispostavilo se da je vlasništvo nad kućom imao knez Miloš Obrenović.  Zahvalan za iskazano požrtvovanje tokom Drugog srpskog ustanka, knez Miloš je 1826. kuću prepisao svom ličnom lekaru, Ećim-Tomi Kostiću, koji ju je pametnim političkim potezom pretvorio u kafanu.

Već na početku svog kulturnog života, Ećim-Tomina kafana je privlačila brojne ličnosti iz vrha srpskog političkog i umetničkog miljea. Građena u modernom balkanskom stilu od strane Grčkih neimara, sa prostranim prostorijama i uređenim dvorištem, kafana je počela da privlači pažnju čaršije. Zabeleženo je da je u kafanu svraćao Vuk Karadžić, da je bila stecište osnivača „Srpskih novina” i da se u njoj odigrala prva partija bilijara.

Nakon finansijskog kraha Ećim-Tominih naslednika, kafana menja vlasnika i počinje svoju dugu odiseju. Od 1878. kafana dobija naziv „Kod Pastira” a zatim 1892. preuzima  ime „Kod Saborne crkve”. Pošto su crkveni zvaničnici smatrali da naziv vređa instituciju  crkve i pokrenuli spor kod pravnih vlasti, vlasnik je u revoltu kao privremeno rešenje imenovao kafanu „Znak Pitanja”. Spletom zanimljivih okolnosti, kafana je ovaj naziv zadržala do današnjeg dana.

Usled značajnog položaja u prvim decenijama dvadesetog veka, kafana je proglašena za spomenik kulture 1946. Vođeni paradigmom usmerenom protiv privatne svojine, komunističke vlasti su oduzele kafanu tadašnjem vlasniku, kafedžiji Ivanu Pavloviću, i pretvorile je u društveno vlasništvo. Nakon nekoliko decenija pod komunističkom upravom, kafana se suočila sa novim izazovom u obliku ponovne privatizacije. Zahvaljujući snažnoj inicijativi zaposlenih, neadekvatan privatizacioni tretman karakterističan za devedesete godine je izbegnut i kafana  je sačuvala svoj duhovni karakter kao spomenik kulture od izuzetnog značaja.

Pred kulturološkim ponorom

Srpsko društvo se u novim decenijama suočava se velikim i dalekosežnim kulturnim promenama. U velikom broju slučajeva, tradicija naših predaka i obrasci koje su zastupali odlaze u nepovrat, pod snagom sveprožimajućeg rudimentarnog materijalizma i moralnog sunovrata. Važno je sačuvati institucije koje nas podsećaju na velike ljude, čija su dela označila konstituisanje naroda koji polako nestaje. Samo nas borba za očuvanje sopstvenih korena može osnažiti i inspirisati da preživimo izazove koji nam neminovno predstoje.

AUTOR: Nebojša Novković

Ocenite tekst: