(Pre)antibiotska era

Put otkrića antibiotika, do sada najefikasnijh sredstava u borbi protiv rasta i razmnožavanja patogenih bakterija u organizmu domaćina i pojava jedne od zebnji medicine savremenog doba – njihove nedelotvornosti.


Ljudi su oduvek bili podložni mnogobrojnim vrstama infekcija, koje bi neretko dosezale razmere epidemije i prouzrokovale smrt velikog dela populacije. U nameri da odgovori na pitanje prirode zaraznih bolesti, čovečanstvo je dugi niz godina bezuspešno tragalo za strategijom pomoću koje bi se delovalo na izazivače bolesti – patogene mikroorganizme.  Značajni preokreti u potrazi su se dogodili kada je Antoni van Levenhuk konstruisao prvi mikroskop, čime je omogućeno opažanje mikroorganizama i kada je došlo do saglasja o odbacivanju teorije abiogeneze – hipoteze nastanka živog sveta od nežive materije. Saznanja koja su potom usledila su dovela do upotrebe hemijskih preparata u lečenju i sprečavanju nastanka infektivnih bolesti.

Prvi savremeni antibiotik – penicilin

Nedaleke 1928. mikrobiolog Aleksandar Fleming je u Petrijevoj šolji, koju je tada koristio za razvijanje kolonije stafilokoka, uočio da se pojavila plesan. Bakterije koje su je okruživale su bile uništene. Izolovanjem plesni i daljim istraživanjima, utvrđeno je da je u pitanju supstanca koja vodi ka propadanju ćelijskih zidova bakterija,  a da pritom ne pogađa ljudske ćelije. Ovo otkriće, pod nazivom penicilin, 1940-ih je ispoljilo svoj pun potencijal time što je došlo do njegove upotrebe u medicinske svrhe. Imao je značajnu ulogu u smanjenju smrtnosti među ranjenicima u Drugom svetskom ratu, a zabeleženo je da je oko 300 milijardi jedinica penicilina stavljeno na raspolaganje američkoj vojsci pri savezničkom iskrcavanju na tlo Normandije. Po završetku rata usledile su masovna proizvodnja i primena ovog leka, da bi ubrzo potom bile razvijene nove klase antibiotika i otpočelo njihovo uvođenje u kliničku praksu.

 „Zlatno doba“ antimikrobne terapije

Aktinobakterije i gljivice su izvor gotovo dve trećine antimikrobnih lekova koji se koriste u medicini. Otkrivene su većim delom u vreme „zlatnog doba“ antimikrobne terapije, koje se karakteriše kontinuiranom pojavom novih klasa antibiotika i uverenjem da je bitka sa patogenim bakterijama dobijena i konačna. Ova era se postepeno gasila nakon 1970-ih zbog poteškoća u uzgoju bakterijskih tipova koji imaju specifične nutritivne potrebe, te neće rasti u odsustvu posebnih faktora ili u određenim uslovima.

Osnovni principi racionalne upotrebe antibiotika podrazumevaju opravdanost, delotvornost i užu usmerenost prema pretpostavljenom ili dokazanom uzročniku.

Nakon prvobitnog uverenja, ubrzo se došlo do saznanja da su bakterije u stanju da se razviju; steknu i šire brojne mehanizme otpornosti, što se događa kada se  promene i postanu sposobne da se odupru delovanju leka. Kada god bi novi antibiotik „osvojio“ tržište, naučnici bi nedugo zatim uočili prve rezistentne klice. Pojava i kontinuirani rast otpornosti bakterija na pojedine vrste antibiotika nastaje kao rezultat preterane upotrebe ili zloupotrebe ovih lekova.

Velika efikasnost, dobra podnošljivost i dostupnost omogućile su preširoku, neretko i nepravilnu upotrebu, učinivši ih jednim od lekova koji se najčešće propisuju i iracionalno troše. Usled toga, došlo je do preokreta i trenda ubrzanog stvaranja i širenja bakterijske rezistencije. Iako su iz temelja promenili prognozu mnogih nekada fatalnih infektivnih bolesti i omogućili kontrolu nad njima, te doprineli napretku medicine i srodnih struka, brige zbog ponovnog ulaska u „preantibiotsku” eru postale su realne.

AUTORKA: Sanja Marković

Ocenite tekst: