Socijalisti sa Kariba

Kuba je možda siromašna, ali koga za to kriviti – socijalističko upravljanje, korupciju ili američke sankcije koje su na snazi više od pedeset godina?


Ovo je država o kojoj većina nas obično razmišlja kao o idealnoj turističkoj destinaciji, dok su njene ekonomske prilike slabo poznate. Prošlost kubanskih ostrva ispunjena je stalnim migracijama stanovništva, kolonizatorskim eksploatisanjem lokalnih plemena i resursa, borbama protiv robovlasništva i brojnim unutrašnjim političkim previranjima.

Republika Kuba je arhipelaška država, sastoji se od preko četiri hiljade ostrvaca i ostrva na kojima živi oko 11 miliona stanovnikа. Zauzima izuzetno važan geopolitički položaj na tromeđi Karipskog mora, Meksičkog zaliva i Atlantskog okeana. Bez obzira na to što se nalazi samo 150 kilometara od južne obale SAD, nije došlo do uobičajenog prelivanja političke i ekonomske stabilnosti od severnog suseda, pre svega zbog narušenih diplomatskih i ekonomskih odnosa između dve države.

Opštepoznata ukorenjenost španske civilizacije i kulture među Kubancima potiče od moćne Kraljevine Španije, koja je upravljala Kubom preko četiri veka, od samog otkrića Amerike sve do sporazuma o predaji kubanskih ostrva Sjedinjenim Državama 1898. godine.

U trenutku kada su SAD uvele sankcije, Kuba je iz SAD uvozila preko 90% kapitalnih dobara, dok su one bile najveći kupac kubanske robe. Takođe, raspadom SSSR-a početkom 1990-ih, Kuba gubi preko 80% trgovine i čak 35% BDP-a.

Pored toga što je proklamovana kao republika po državnom uređenju, shodno ustavu iz 1940. godine, u narednim godinama administracija Kube teško je održavala stabilnost političkih i ekonomskih institucija jer su unutrašnje borbe kulminirale državnim udarom i uspostavljanjem vojne diktature pukovnika Fulgensija Batiste.

Dani revolucije
Uz podršku američke administracije, Batista postaje prvi predsednik Republike Kube u uslovima široko rasprostranjene korupcije i ogromnog uticaja velikih stranih (američkih) kompanija. Uz pomoć političke vlasti, one uspevaju da eksploatacijom izvlače izuzetan profit.

Kontinuirano nezadovoljstvo naroda teškim životnim uslovima, represijom nad studentima i radničkim pokretima dolazi do vrhunca, pa tako otpočinje delovanje komunističke partije pod upravom Fidela Kastra, tada mladog advokata. Kao vođa Pokreta 26. jul, Kastro 1953. godine dolazi na čelo pobune protiv autoritarnih vlasti, koja će trajati do konačne pobede 1959. godine.

Kastro dolazi na čelo iznurene i ekonomski devastirane zemlje. Napuštajući zemlju, Batista i njegovi saradnici odnose veliko bogatstvo iz zemlje, što revolucionarnu Kubu ostavlja u teškom položaju.

Uprkos teškom stanju, Kastro energičnim potezima pokušava da obnovi poverenje naroda u pravni sistem i institucije. Revolucijom dolazi do centralizacije vlasti i reorganizacije ekonomske politike. Nizom pozitivnih mera socijalnog karaktera država obnavlja sistem zdravstvene zaštite, obrazovne ustanove, sistem vojne bezbednosti i kulturnih ustanova. Rukovodstvo Komunističke partije Kube je insistiralo na smanjenju stope materijalne nejednakosti, jednakom pravu svih građana na obrazovanje i dostojno radno mesto i redukciji stope nezaposlenosti. U isto vreme, kubanska vlada pokreće složeni postupak nacionalizacije ključnih poljoprivrednih i industrijskih resursa, pre svega američkog ogranka kompanije za telekomunikaciju, i osniva kubansku telefonsku kompaniju. Konačna vrednost nacionalizovane imovine iznosila je devet milijardi dolara.

Život pod embargom
Iako su prve sankcije SAD uvele još za vreme Batiste 1958. godine, one se radikalizuju već 1960. i usmeravaju protiv novog režima, gađajući prevashodno kubanski izvoz šećerne trske, koji je u to vreme bitan izvozni artikal. Gotovo potpuni embargo nastupa 1962. godine. U trenutku zaoštravanja sankcija, Kuba je uvozila preko 90% kapitalnih dobara iz SAD, koja je ujedno bila i najznačajniji uvoznik kubanske robe. To je izazvalo ogromne ekonomske probleme Kubi, koja je morala da traži oslonac u zemljama Istočnog bloka, pre svega u Sovjetskom Savezu.

Trenutna procena iznosi da preko 37.000 kubanskih lekara radi u 77 država sveta i da su dohoci koji stignu na Kubu na godišnjem nivou oko osam milijardi dolara.

Prekidom diplomatskih odnosa između SAD i Kube, nastupa težak period za kubansku ekonomiju. Posebno kada SAD odbijaju da isporuče dogovoreni kontigent nafte, a Kubanci odgovaraju nacionalizacijom američkih rafinerija koje su poslovale na Kubi i formira državnu naftnu kompaniju (Unión

Cuba-Petróleo). Prema novijim procenama Američke privredne komore, sankcije američku privredu koštaju oko milijardu dolara godišnje.

Uzajamno nametanje agresivnih ekonomskih mera nastavilo se sve do danas u promenljivom obimu. Restrikcije u prehrambenim proizvodima, medikamentima, nafti i tehnološkim proizvodima uticale su na to da Kuba postane jedina planska ekonomija u ovom delu sveta.

Dominiraju državne kompanije, premda se to protekom vremena ublažava. Javni sektor je 1981. zapošljavao 91% radno sposobnog stanovništva, dok je danas tamo zaposleno 76% stanovnika, a u privatnom radi 23%. To ukazuje na jačanje privatne inicijative na tržištu i rast preduzetničkih aktivnosti.

Kubanska poljoprivreda, iako nekada fokusirana mahom na izvoz sirove šećerne trske (8. izvoznik u svetu), efektivnim merama vlade dolazi do diverzifikacije poljoprivredne proizvodnje i značajnog rasta prinosa.

Proces investiranja na teritoriji Kube, shodno pravnim rešenjima, prilično je složen i u najvećem broju sektora se izdaju posebne dozvole. Inače, Kuba je izuzetno privlačno tržište za strane investitore, pre svega za azijske i evropske naftne kompanije, koje su u više navrata sprečene da investiraju u kubansku privredu od strane SAD. Međutim, i u uslovima centralno-planske ekonomije i uprkos sankcijama, Kuba je uspela da očuva izvoz šećera, duvana i duvanskih proizvoda, nikla, farmaceutskih proizvoda i kafe u vrednosti od 4,4 milijarde dolara (2015). Većina ovih proizvoda odlazi u Venecuelu (oko 33%), a ostatak u Kanadu, Rusiju, Kinu i drugde. Što se farmaceutike tiče, vlada Kube je izradila poseban plan pažljivijeg investiranja u farmaceutsku industriju i danas je država vlasnik preko 300 patenata, sa ukupnim godišnjim profitom od oko 300 miliona dolara.

Sa druge strane, vrednost uvoznih proizvoda iznosi oko 15 milijardi dolara, što ukazuje na spoljnotrgovinski deficit i uglavnom se sastoji od prehrambenih proizvoda, nafte i poljoprivredne mehanizacije.

Uslužne delatnosti, oličene u turizmu, pored industrije i poljoprivrede predstavljaju centralni deo kompozicije BDP-a, koji je za 2017. godinu iznosio blizu 97 milijardi dolara (Svetska banka). BDP po stanovniku je oko 8.500 dolara i ima pozitivan rast već dve decenije, iako je to gotovo bez efekta na rast zarada zaposlenih.

U okolnostima ograničenja planske privrede nasuprot otvorenom tržištu, neki od problema su i niske zarade, loša birokratija i česte krize likvidnosti. Ipak, kubanski javni dug 2017. godine iznosi svega 47% BDP-a, inflacija 5,5%, a stopa nezaposlenosti tek oko 2%, što predstavlja gotovo punu zaposlenost.

Strateški resurs – lekari
U poređenju sa pojedinim državama koje je talas liberalnog kapitalizma čvrsto zahvatio, Kuba danas izgleda kao država blagostanja. Vlada je definisala oblasti od izuzetnog značaja za državu i društvo i u njih puno investira, posebno u stambenu infrastrukturu, visoko obrazovanje i zdravstvenu zaštitu, koja je fokusirana na preventivne metode lečenja. Inovativne naučne metode i istraživačke projekte vlada Kube podržava izdvajajući 4,1% od ukupnog BDP-a, više od najrazvijenjih država Zapadne Evrope. Troškovi komunalija, prevoza i lekova održavaju se niskim, dok su školstvo i zdravstvo besplatni.

Republika Kuba je danas poštovana članica međunarodne zajednice, posebno zbog učešća kubanskih lekara u brojnim međunarodnim humanitarnim misijama. Kubanski lekari su pružali pomoć stanovnicima Ekvatorijalne Gvineje 1974, Haitija 2002. i Bocvane 2014. godine. Međutim, danas značajan broj njih odlazi u ekonomski razvijenije države kako bi finansijski pomogli svojim porodicama. Trenutna procena je da preko 37.000 kubanskih lekara obavlja svoj poziv u 77 država sveta i da su dohoci koji stignu u Kubu na godišnjem nivou oko 8 milijardi dolara.

Kubanci su za potrebe UN izračunali da su ih nametnute sankcije, za više od pedeset godina trajanja, koštale astronomskih 130 milijardi dolara.

Još jedan lep podatak koji beleži zdravstvena statistika Kube jeste stopa smrtnosti odojčadi od 4,5 na hiljadu novorođene dece, što je u nivou najrazvijenijih zemalja, a niže nego u SAD (5,8).

Uspešna realizacija bilateralne saradnje Kube i Venecuele izražena je upravo zahvaljujući stručnom lekarskom kadru, kada je potpisan sporazum o saradnji prema kojem bi Republika Kuba obezbeđivala određeni broj lekara za rad u Venecueli, a Venecuela bi zauzvrat prodavala naftu po povoljnijoj ceni od tržišne. Osim toga, 2004. godine pokrenut je zajednički humanitarni program besplatnih operacija zarad prevencije slepila kod siromašnih. Do danas, operisano je preko tri i po miliona pacijenata.

Pored velike neizvesnosti, život na Kubi je daleko više od prelepih peskovitih plaža, aromatičnih cigarilosa, starih kadilaka i života na ulici. To je neprekidna borba za viši standard, više slobode i prava i bolju budućnost.

AUTOR: Milan Smikić

Ocenite tekst: