Feliks Romulijana – spomenik rimske dvorske arhitekture

Srbija je poznata po bogatoj istoriji, prirodi, tradiciji, specifičnoj hrani i piću, sportu i nauci, ali i po neprocenjivom kulturno-istorijskom nasleđu. Na Listi svetskih baština pod Uneskovom zaštitom uvršteno je 12 lokaliteta iz naše zemlje. Među njima je i Feliks Romulijana, antička rimska palata u okviru arheološkog nalazišta Gamzigrad, nedaleko od Zaječara.


Zašto je takva građevina podignuta na ovim prostorima? Odgovor se može zasnivati na nekada širokоm teritorijalnom obuhvatu Rimskog carstva, činjenici da se na području Srbije rodilo čak 17 rimskih careva, kao i na tome da sam Galerije, u čijem vlasništvu se ova palata nalazila, potiče iz oblasti Dakije.

Istorija u slojevima

Feliks Romulijana, odnosno Srećna Romulijana, bila je rezidencija rimskog cara i jednog od tetrarha Gaja Valerija Galerija Maksimilijana, koji je vladao od 305. godine. Palata je dobila ime u čast njegove majke – Romule; nikada nije dovršena i više puta je rušena od strane varvara. Justinijan I ju je obnovio u 6. veku nakon čega su se na ove predele doselili Sloveni. U drugoj polovini 11. veka Gamzigrad je napušten i više nije obnavljan.

Zanimljivo je da su nedaleko od glavne kapije, na obližnjem brdu Magura, pronađene dve grobnice za koje je utvrđeno da su u njima sahranjeni Galerije i Romula.

Godine 1953. započeta su arheološka istraživanja. U tom periodu nije se znalo kome je palata pripadala i koja joj je namena bila, već se prvobitno pretpostavljalo da je služila kao logor za vojnike. Tek 1984. godine je pronađena tabla sa natpisom FELIKS ROMVLIANA, koji se kao pojam pominje u nekoliko značajnih izvora iz tog perioda. Tako su određene sumnje i indicije dodatno potvrđene.

Foto: Ivan Dinić/MRCN, arhiva Media i reform centar Niš.

Palatu je izgradio Dioklecijan u 3. veku po ugledu na sopstvenu i bila je namenjena njegovom zetu – Galeriju. Pored palate, pronađene su i druge građevine poput hramova, magacina, termi kao i različitih smeštajnih prostora predviđenih za potrebe vojske i gostiju. U južnom delu Gamzigrada podignuto je i veliko poljsko imanje zajedno sa zgradama, za koje se veruje da su nastale radi čuvanja poljoprivrednih proizvoda i stada. Tokom Justinijanove vladavine, zidovi su dodatno ojačani dvostrukim bedemom, te je ova palata obnovljena kao pogranična tvrđava.

Od 2007. godine se nalazi na Uneskovoj Listi svetske baštine i predstavlja jedan od najočuvanijih objekata koji datiraju iz perioda vladavine starih Rimljana na našim prostorima.  

Nalazište obuhvata 6,5 hektara zemljišta kao i odbramben zid od 20 kula. Glavna kapija se nalazi na istočnoj strani, stoga su sve freske okrenute u tom pravcu. Specifično je i to što je palata ukrašena teškim kamenim ukrasima i skulpturama, dok su podovi i zidovi bili ukrašeni mozaicima i freskama, čiji su delovi sačuvani do danas. U uređenju palate dominiraju elementi posvećeni grčkom bogu vina i veselja Dionisu, prema kome je Galerije osećao naročito poštovanje. Naknadno su pronađeni i mnogobrojni predmeti poput sekira, grnčarije i nakita iz različitih epoha, što ide u prilog činjenicama da je ovaj prostor bio naseljen u nekoliko navrata. Zanimljivo je i da su nedaleko od glavne kapije, na obližnjem brdu Magura – po  kome naziv nosi i istoimeni lokalitet otkriven 1989. godine, pronađene dve grobnice za koje je utvrđeno da su u njima sahranjeni Galerije i Romula.

Kulturni značaj lokaliteta

Mnogobrojna arheološka nalazišta govore o graditeljskim dostignućima žitelja Rimskog carstva. U najznačajnije se ubraja i Gamzigrad. Čitav dvorski kompleks privlači pažnju ne samo arheologa, istoričara i naučnika, već i šire javnosti. Tome svedoči sve veća posećenost lokaliteta od strane naših građana i inostranih turista tokom većeg dela godine.

Zahvaljujući istaknutim umetničkim i arhitektonskim vrednostima, od 2007. godine se nalazi na Uneskovoj Listi svetske baštine i predstavlja jedan od najočuvanijih objekata koji datiraju iz perioda vladavine starih Rimljana na našim prostorima. Shodno tome, potrebno je uložiti napore za njegovu zaštitu i revitalizaciju, kako bi se takvo stanje održalo i nadalje.

AUTORKA: Jelena Maksimović

Ocenite tekst: